Το Βρετανικό Στρατιωτικό Κοιμητήριο Στρυμώνα, κοντά στο χωριό Καλόκαστρο Σερρών, αποτελεί έναν τόπο ιστορικής και ανθρώπινης μνήμης, όπου το τοπίο συναντά τη σιωπή του περάσματος του χρόνου. Δημιουργήθηκε κατά την περίοδο του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου, όταν η περιοχή αποτέλεσε τμήμα του Μακεδονικού Μετώπου, ενός μετώπου συχνά παραγκωνισμένου στις ιστορικές αφηγήσεις (Commonwealth War Graves Commission). Η ελληνική πολιτεία παραχώρησε τη γη ως «δωρεά ευγνωμοσύνης» προς τους Συμμάχους που πολέμησαν δίπλα στους Έλληνες. Το μήνυμα αυτό διατηρείται χαραγμένο στην είσοδο, όχι ως επίδειξη, αλλά ως ήπια υπόμνηση ότι η μνήμη είναι χρέος.
Στο κοιμητήριο βρίσκονται θαμμένοι 947 στρατιώτες των Συμμαχικών Δυνάμεων. Από αυτούς, 896 έχουν ταυτοποιηθεί επώνυμα, ενώ 51 παραμένουν αγνώστων στοιχείων, γεγονός που φανερώνει όχι μόνο την ένταση των μαχών, αλλά και τη σκληρή πραγματικότητα του πολέμου: πολλοί πέθαιναν μακριά από νοσοκομεία, χωρίς επίσημη καταγραφή, σε συνθήκες όπου προείχε η επιβίωση και όχι η τήρηση αρχείων (Commonwealth War Graves Commission). Οι στρατιώτες αυτοί δεν ήταν όλοι μάχιμοι του πεζικού. Προέρχονταν από ένα ευρύ φάσμα ειδικοτήτων που συγκροτούσαν τον ζωντανό μηχανισμό του στρατεύματος.
Η πλειονότητα ανήκε στο Βρετανικό Σώμα Στρατού Θεσσαλονίκης, στο οποίο περιλαμβάνονταν μονάδες πεζικού, πυροβολικού και μηχανικού. Μαζί τους όμως υπηρετούσαν και άνδρες του Royal Army Medical Corps, νοσοκόμοι και
γιατροί που αγωνίζονταν σε πρόχειρα νοσοκομεία και χειρουργεία πεδίου. Ήταν επίσης παρόντες τεχνίτες του Royal Engineers, οι οποίοι κατασκεύαζαν πρόχειρα φυλάκια, γεφυρώσεις του Στρυμώνα και οχυρωματικά έργα. Μεγάλο μέρος του εργατικού φορτίου προερχόταν από το Indian Pioneer Corps και το Maltese Labour Corps, μονάδες που αναλάμβαναν χειρωνακτικές εργασίες, μεταφορά εφοδίων, διάνοιξη δρόμων και υγειονομική υποστήριξη, εργασίες συχνά εξίσου επικίνδυνες με τη μάχη, καθώς η ελονοσία και οι επιδημίες δεν ξεχώριζαν βαθμούς ούτε αποικίες (Palmer, 1989).
Εν τω μεταξύ, οι ANZAC (στρατεύματα της Αυστραλίας και της Νέας Ζηλανδίας) ήταν επίσης εδώ. Όχι μόνο στην πρώτη γραμμή αλλά και σε βοηθητικές ιατρικές και μεταφορικές μονάδες, σε ομάδες αναγνώρισης ιππικού, σε τμήματα
συνδέσμων και επικοινωνιών. Μαζί τους ήταν και μερικοί Μαλτέζοι, κυρίως από νοσοκομειακά τμήματα και πληρώματα οχημάτων που μετέφεραν τους τραυματίες. Άνδρες που κλήθηκαν σε μια ξένη γη για να επωμιστούν το βάρος του ανθρώπινου πόνου. Συνήθως, δεν κρατούσαν καν όπλα, μόνο λίγες γάζες, φορεία και μια θέληση να σώσουν όποιον προλάβαιναν.
Στο κοιμητήριο υπάρχουν επίσης τάφοι στρατιωτών του Βασιλικού Ναυτικού, ναυτικών που πέθαναν σε ποτάμιες επιχειρήσεις και στη μεταφορά εφοδίων από τη Θεσσαλονίκη προς το μέτωπο.
Το ότι άνδρες από Αγγλία, Ιρλανδία, Σκωτία, Ινδία, Μάλτα, Αυστραλία και Νέα Ζηλανδία βρέθηκαν να θυσιάζονται σε μια μακεδονική πεδιάδα, σε απόσταση χιλιάδων χιλιομέτρων από τα σπίτια τους, δείχνει πόσο βαθιά παγκόσμιος υπήρξε αυτός ο πόλεμος. Αν και οι χώρες τους είχαν διαφορετικές ιστορίες και διαφορετικές πατρίδες, όλοι βρέθηκαν σε ένα κοινό σημείο ανθρώπινης μοίρας: την υπηρεσία, την εξάντληση, την αρρώστια, τον φόβο και τελικά τον θάνατο. Η παρουσία τους εκεί είναι ένας υπενθυμισμός ότι η Ιστορία δεν γράφεται μόνο από στρατηγούς και σύνορα, αλλά από ανθρώπους που έζησαν και χάθηκαν μακριά από όσους τους αγαπούσαν. Οι περισσότεροι από τους θαμμένους εδώ δεν έπεσαν μονάχα από τα όπλα του εχθρού. Η περιοχή γύρω από τον ποταμό Στρυμώνα ήταν βαλτώδης, γεμάτη έλη, υγρασία, κουνούπια και φοβερές εστίες ελονοσίας. Η ασθένεια θέριζε στρατιώτες και συχνά προκαλούσε περισσότερους θανάτους από τις μάχες. Τα στρατιωτικά νοσοκομεία στήθηκαν βιαστικά, οι συνθήκες ήταν σκληρές και οι άνθρωποι πολλοί φορές πέθαιναν μακριά από τους δικούς τους, χωρίς η πατρίδα τους να μάθει ποτέ τον ακριβή τους τάφο (Palmer, 1989). Αυτή η διάσταση κάνει τον χώρο όχι απλώς στρατιωτικό κοιμητήριο, αλλά σημείο ανθρώπινου πένθους.
Η αρχιτεκτονική του κοιμητηρίου φέρει την υπογραφή του Sir Robert Lorimer, ο οποίος σχεδίασε έναν χώρο λιτό, χωρίς περιττή μεγαλοπρέπεια. Οι τάφοι τοποθετήθηκαν χαμηλά, όλοι στο ίδιο ύψος, για να δηλώνουν ισότητα στον θάνατο,
όπου κανείς δεν ξεχωρίζει, κανείς δεν υπερέχει (Falls, 1933).
Ένας κωνικός πέτρινος λόφος με έναν σταυρό υψώνεται στο κέντρο, ένα στοιχείο που θυμίζει αρχαϊκές ελληνικές ταφικές μορφές και συμβολίζει τη γεφύρωση των αναμνήσεων. Ακριβώς απέναντι βρίσκεται η πλάκα με την επιγραφή: «: «Their Name Liveth For Evermore», δηλαδή «Το Όνομά τους Ζει για Πάντα». Μια απλή φράση, που δεν φωνάζει επιβλητικά, αλλά αγγίζει ήσυχα την καρδιά.
Σήμερα, το νεκροταφείο συντηρείται από την Επιτροπή Πολεμικών Τάφων της Κοινοπολιτείας (Commonwealth War Graves Commission). Παραμένει ένας χώρος που προσκαλεί τον επισκέπτη στη σιωπή και την περισυλλογή. Το τοπίο μοιάζει να απευθύνεται σε όποιον το διασχίζει, ακόμη κι αν εκείνος δεν γνωρίζει σε βάθος την ιστορία του. Είναι ένας τόπος όπου η γη από κάτω μας «συγκατοικεί» με ξένους ανθρώπους, με άνδρες που, μέσα από έναν ιδιότυπο δεσμό με τις δικές μας αφηγήσεις, έχουν γίνει για πάντα κομμάτι της συλλογικής μνήμης μας. Τα κυπαρίσσια στέκονται σαν σιωπηλοί φρουροί, υπενθυμίζοντάς μας ότι η μνήμη δεν υπάρχει μόνο για να καταγράφει το παρελθόν αλλά και για να αποδίδει (όσο της αφορά) μια μορφή δικαιοσύνης σε όσους έχασαν τη ζωή τους. Το νεκροταφείο είναι ανοιχτό στο κοινό για όλους τους επισκέπτες που επιθυμούν να προσεγγίσουν τις σελίδες της ιστορίας όχι ως αφηρημένη γνώση αλλά ως ζωντανή εμπειρία, αλλά και για όσους επιθυμούν απλώς να αποτίσουν φόρο τιμής.
Πρόκειται για έναν χώρο μάθησης, μνήμης και βαθιάς ευγνωμοσύνης. Ίσως, λοιπόν, αυτός να είναι ο ουσιαστικός λόγος για να το επισκεφθεί κανείς: όχι από απλή περιέργεια, αλλά για να σταθεί για λίγο σιωπηλά, να νιώσει το βάρος και την αξία της ιστορίας, να τιμήσει όσους δεν είναι πια εδώ και να αποχωρήσει έχοντας συνδεθεί πιο ουσιαστικά με τον τόπο και την ιερότητα της μνήμης του.
