Η Ηράκλεια, η παλιά Κάτω Τζουμαγιά, είναι η φυσική αφετηρία για να γνωρίσεις όλη την περιοχή του Στρυμόνα. Χτισμένη στον κάμπο, κοντά στο ποτάμι, υπήρξε για πάνω από δύο αιώνες το μεγάλο σταυροδρόμι ανθρώπων, ζώων και εμπορευμάτων: Βλάχοι έμποροι, αγρότες, κτηνοτρόφοι, πρόσφυγες – όλοι πέρασαν από εδώ, άλλοι έμειναν, άλλοι τράβηξαν παρακάτω.
Το παλιό της όνομα, Τζουμαγιά-Μπαϊρακλί, κρατά μέσα του την «Παρασκευή» (Cuma): την ημέρα της προσευχής για τους μουσουλμάνους, αλλά και της αγοράς. Γύρω από το τζαμί της Παρασκευής στήθηκε σιγά σιγά ένα παζάρι, κι από το παζάρι γεννήθηκε ένα ολόκληρο εμπορικό κέντρο. Στα τέλη του 19ου αιώνα, κάθε Παρασκευή κατέβαιναν εδώ χιλιάδες άνθρωποι από το Πετρίτσι, τα Πορόια, τα χωριά του κάμπου. Η ετήσια εμποροπανήγυρη ήταν ξακουστή σε όλη τη Μακεδονία.
Πολυεθνοτική, αλλά με ξεκάθαρη ελληνική ψυχή: Βλάχοι, σλαβόφωνοι, Τούρκοι, Ρομά ζούσαν σε χωριστές συνοικίες, όμως η πόλη έμενε σταθερά προπύργιο της ελληνικής εκκλησίας και παιδείας. Μεγάλο ελληνικό σχολείο, ζωντανή ενορία, έντονη συμμετοχή στον Μακεδονικό Αγώνα – γι’ αυτό και πολλοί την είπαν «βλάχικη μικρή μητρόπολη του Στρυμόνα».
Από την καταστροφή στη «νέα» πόλη
Ο 20ός αιώνας δεν τη λυπήθηκε. Βαλκανικοί πόλεμοι, Α΄ Παγκόσμιος, βουλγαρικές κατοχές, εξορίες, καταστροφές.
Το 1916 ολόκληρος ο πληθυσμός της Τζουμαγιάς σύρθηκε στην εξορία, σε Βουλγαρία και Σερβία. Όσοι γύρισαν μετά τον πόλεμο, βρήκαν μια πόλη σχεδόν σβησμένη από τον χάρτη : ερείπια, καμένα σπίτια, διαλυμένη αγορά. Πολλοί Βλάχοι διάλεξαν να ριζώσουν αλλού: Σέρρες, Θεσσαλονίκη, Σιδηρόκαστρο.
Κι όμως, η ιστορία δεν τελείωσε εκεί. Τη δεκαετία του ’30, η πόλη ξανασχεδιάστηκε ως «πρότυπη κωμόπολη» της νέας ελληνικής Μακεδονίας, με οργανωμένο σχέδιο από τους αρχιτέκτονες Ντεγιόν και Εμπράρ. Στις 10 Μαΐου 1930, ο ίδιος ο Ελευθέριος Βενιζέλος έβαλε τον θεμέλιο λίθο της νέας πόλης – μια συμβολική αρχή για μια καινούργια ζωή.
Το 1926 παίρνει καινούργιο όνομα: Ηράκλεια, προς τιμήν της αρχαίας Ηράκλειας Σιντικής που – κατά τον Θουκυδίδη – βρισκόταν κάπου εδώ κοντά. Στους δρόμους της εγκαθίστανται πια και προσφυγικές οικογένειες από Μικρά Ασία, Πόντο, Ανατολική Θράκη, Αρμενία – νέα ονόματα, νέες ιστορίες, πάνω στα παλιά θεμέλια.
Σήμερα η Ηράκλεια έχει γύρω στους 3.200 κατοίκους και λειτουργεί ως έδρα του Δήμου και κέντρο για όλη την περιοχή.
Βόλτα στην πόλη – τι να δεις
Η Ηράκλεια δεν είναι «σκηνικό». Είναι κωμόπολη που ζει κανονικά – κι αυτό είναι το ωραίο της.
Από πού ξεκινάς:
Κεντρική πλατεία & Δημαρχείο: Εδώ χτυπά η καρδιά της πόλης. Καφέ, ζαχαροπλαστεία, κίνηση, παιδιά, κόσμος που περνάει για μια δουλειά στο Δήμο ή στην τράπεζα και κάθεται «για πέντε λεπτά» που γίνονται μισή ώρα.
Η κεντρική λεωφόρος: Φαρδιά, με μαγαζιά και υπηρεσίες, δίνει στην Ηράκλεια αέρα μικρής πόλης. Αξίζει να την περπατήσεις για να καταλάβεις το μεσοπολεμικό σχέδιο: τετράγωνα, ευθείες, όχι τυχαία χτισμένα σοκάκια όπως στα παλιά χωριά.
Παλιά και νεότερα κτίρια: Ξεχώρισε το παλιό Γυμνάσιο και άλλα μεσοπολεμικά κτίσματα που στέκουν σαν ήσυχες μνήμες μιας εποχής που ήθελε «τάξη και πρόοδο» στην αρχιτεκτονική.
Το πέτρινο λιοντάρι στην πλατεία: Μικρό, στραμμένο προς τον βορρά – σύμβολο επαγρύπνησης απέναντι στους «πάνω κινδύνους». Λιτό, αλλά με νόημα.
Οι ενοριακοί ναοί: Μεγάλος, σύγχρονος αλλά λιτός ναός – σημείο αναφοράς της πόλης. Αν βρεθείς Πάσχα, αξίζει να ζήσεις από κοντά το ιδιαίτερο έθιμο «Άρατε Πύλας»: μια δραματοποιημένη αναπαράσταση της Καθόδου του Χριστού στον Άδη, την ώρα που ο ιερέας μπαίνει στον ναό την Ανάσταση. Είναι από αυτά τα πράγματα που δεν τα ξεχνάς εύκολα.
Ζωντανά έθιμα & γεύσεις
Η ζωή της Ηράκλειας δεν είναι μόνο χαρτιά, υπηρεσίες και καθημερινότητα. Έχει παλμό:
«Άρατε Πύλας» το Πάσχα – παραδοσιακή τελετουργία με βαθύ συμβολισμό.
Πολιτιστικά δρώμενα – συναυλίες, θεατρικές βραδιές, «Λευκή Νύχτα», εκδηλώσεις της ΚΕΔΗ.
Το παζάρι της Παρασκευής – η παλιά Τζουμαγιά επιμένει. Λαϊκή στην πλατεία, παραγωγοί, πάγκοι με ρούχα, φρούτα, τυριά, αρώματα από λουκάνικα και ψητά.
Και μιας που το ’φερε η κουβέντα: η Ηράκλεια είναι φημισμένη για τα λουκάνικά της, τα γνωστά «λουκάνικα Τζουμαγιάς». Συνταγή που κουβαλάει μνήμες από την οθωμανική εποχή και τη βλάχικη–μακεδονίτικη κουζίνα. Αν δεν φας λουκάνικο εδώ, κάπως μισή θα ’ναι η επίσκεψη…
Τι να κάνεις – πρακτικός οδηγός
Η Ηράκλεια είναι ιδανική βάση εξόρμησης:
Προς Λίμνη Κερκίνη: Λιθότοπος, Λιμνοχώρι, Ποντισμένο, χωριά γύρω από τη λίμνη – όλα σε λογικές αποστάσεις. Ιδανικό σενάριο: μένεις Ηράκλεια, κάνεις βόλτες στην Κερκίνη, γυρνάς για βραδινό.
Προς Σκοτούσσα, Στρυμονικό, Βαλτερό & τα χωριά του κάμπου: Μικρές στάσεις σε αγροτικά χωριά με ιστορίες προσφύγων, έθιμα, πανηγύρια.
Προς Σέρρες: Η πόλη των Σερρών απέχει περίπου μισή ώρα. Μπορείς άνετα να πας για μια απογευματινή βόλτα και να γυρίσεις για ύπνο στην Ηράκλεια.
Υποδομές:
Θα βρεις τράπεζες, φαρμακεία, σούπερ μάρκετ, αγορά, γιατρούς, καφέ, ταβερνάκια και μερικά μικρά καταλύματα/ενοικιαζόμενα. Δεν είναι «θέρετρο» – είναι βάση με ό,τι χρειάζεται ένας κανονικός άνθρωπος.
Το βράδυ, η κωμόπολη ζει σε ήπιους ρυθμούς: καφέ–μπαρ για ποτό, ταβέρνες με ψητά, μαγειρευτά και ντόπια προϊόντα.
Γιατί να τη βάλεις στο πλάνο σου
Η Ηράκλεια δεν θα σε εντυπωσιάσει με μνημεία–γίγαντες. Θα σε κερδίσει αλλιώς:
με την ιστορία της, που είναι κανονική βλάχικη Οδύσσεια,
με τη μνήμη της παλιάς εμπορικής Τζουμαγιάς,
με το παζάρι της Παρασκευής που κρατά αιώνες,
με την καθημερινότητά της, που δεν παριστάνει τίποτα – είναι αυτό που είναι.
Αν θες να γνωρίσεις τον Στρυμονικό όχι σαν «τουρίστας των highlights», αλλά σαν άνθρωπος που πιάνει τον παλμό μιας περιοχής, η Ηράκλεια είναι το σωστό κέντρο βάρους: εδώ θα πιεις τον καφέ σου, θα οργανώσεις τις διαδρομές σου και, σιγά σιγά, θα ξετυλιχτεί μπροστά σου μια ιστορία που ενώνει Πίνδο, Μοσχόπολη, πρόσφυγες, κάμπο και ποτάμι σε έναν τόπο που αρνείται να ξεχάσει ποιος είναι.
Βιβλιογραφία (ενδεικτικά)
Κύρια πηγή για την Ηράκλεια
Κουκούδης, A. I. (2015). Ηράκλεια Σερρών: Μια συλλογική βλάχικη Οδύσσεια. Σερραϊκά Χρονικά, 17, 158–174.DOI: Δεν διατίθεται
URL : https://vlachs.gr/el/various-articles/irakleia-serron-mia-syllogiki-vlaxiki-odysseia
Τοπική ιστορία Ηράκλειας
Καφταντζής, Γ., & Τενεκετζής, Θ. (1973). Η ιστορία της Ηράκλειας Νομού Σερρών (Τόμοι Α΄–Β΄). Δήμος Ηράκλειας. DOI: Δεν διατίθεται
URL: (έντυπη έκδοση· ενδείξεις και παραπομπές π.χ. σε https://www.scribd.com αναφέρουν το έργο αλλά δεν αποτελούν επίσημη έκδοση).
Μεγάλες συνθετικές μελέτες για τους Βλάχους
Κουκούδης, Α. Ι. (2000). Οι μητροπόλεις και η διασπορά των Βλάχων (Μελέτες για τους Βλάχους, Τόμος 2). Θεσσαλονίκη: Ζήτρος. ISBN: 9789607760531
DOI: Δεν διατίθεται URL: https://zitros.gr/vivlio/oi-mitropoleis-kai-i-diaspora-ton-vlachon-meletes-gia-toys-vlachoys-deyteros-tomos/
Κουκούδης, Α. Ι. (2001). Οι Ολύμπιοι Βλάχοι και τα Βλαχομογλενά (Μελέτες για τους Βλάχους, Τόμος 3). Θεσσαλονίκη: Ζήτρος. DOI: Δεν διατίθεται
Ενδεικτικός εκδοτικός σύνδεσμος: https://www.politeianet.gr/... ή θεματικά κείμενα στο https://vlachs.gr
Κλασική εθνογραφική μελέτη για τους νομάδες Βλάχους
Wace, A. J. B., & Thompson, M. S. (1989). Οι νομάδες των Βαλκανίων: Περιγραφή της ζωής και των εθίμων των Βλάχων της Βόρειας Πίνδου (Ν. Κατσάνης, Εισ., & Π. Καραγιώργος, Μτφρ.). Θεσσαλονίκη: Αφοί Κυριακίδη. (Πρωτότυπη έκδοση 1914: The Nomads of the Balkans). ISBN: 9789604670963 DOI: Δεν διατίθεται URL: https://www.afoikyriakidi.gr/vivlia/laografia/oi-nomades-ton-valkanion-perigrafi-tis-zois-kai-ton-ethimon-ton-vlachon-tis-voreias-pindou-2i-ekdosi-veltiomeni/
