Το Καλόκαστρο, το παλιό Σαρτικλί, είναι από τα χωριά που δεν τα προσπερνάς. Ακόμα κι αν είναι μικρό, κουβαλάει πάνω του βαρύ όνομα και βαριά ιστορία. Πήρε το όνομά του από το βυζαντινό κάστρο που υψώνεται πάνω απ’ τον οικισμό – «καλό κάστρο», σαν να το ξεχώρισαν οι άνθρωποι από παλιά ως φρούριο δυνατό και ευλογημένο.
Χτισμένο στο νότιο κομμάτι του Δήμου Ηράκλειας, κοντά στον Στρυμόνα και με θέα προς την πεδιάδα, είναι ένας τόπος που ζει ανάμεσα σε τρεις εποχές: την αρχαία, τη νεότερη και τη δική μας.
Χωριό–τόπος μνήμης
Στις 28 Σεπτεμβρίου 1941, στην καρδιά της βουλγαρικής κατοχής, δέκα κάτοικοι εκτελέστηκαν στην πλατεία, σε αντίποινα για αντάρτικη δράση. Από τότε, η πλατεία δεν είναι απλώς σημείο συνάντησης: είναι ιερός τόπος. Κάθε χρόνο τελείται επιμνημόσυνη δέηση, γίνονται εκδηλώσεις, και η μνήμη του ’41 παραμένει ζωντανή μέσα από τις αφηγήσεις των παλιών.
Λίγο πιο πέρα, στον κάμπο κοντά στον Στρυμόνα, βρίσκεται και το Βρετανικό Στρατιωτικό Κοιμητήριο Στρυμόνα – ένα ακόμη κομμάτι της ιστορίας του 20ού αιώνα. Εκεί αναπαύονται Βρετανοί και σύμμαχοι στρατιώτες, κυρίως του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Τα λευκά, φροντισμένα μνήματα ευθυγραμμίζονται σιωπηλά πάνω από τη γη της Μακεδονίας, με επιγραφές στα αγγλικά και σύμβολα των ταγμάτων τους. Είναι ένας τόπος λιτός, συγκινητικός, που θυμίζει πως αυτός ο κάμπος είδε στρατούς, πολέμους, θυσίες ξένων νέων σε ξένο τόπο.
Έτσι, γύρω από το Καλόκαστρο υφαίνεται ένα πυκνό δίχτυ μνήμης: το 1941 στο χωριό, ο Πρώτος Παγκόσμιος δίπλα στο ποτάμι, οι αρχαίες οχυρώσεις στον λόφο.
Το κάστρο στον λόφο Ασσάρ
Πάνω απ’ το χωριό, ο λόφος Ασσάρ – πιθανή παραφθορά του “Hisar”, δηλαδή κάστρο – φιλοξενεί ερείπια μιας σημαντικής αρχαίας οχυρωμένης πόλης. Εκεί έχουν βρεθεί επιγραφές, νομίσματα, ειδώλια, κεραμικά από κλασικούς, ελληνιστικούς και ρωμαϊκούς χρόνους.
Οι μελετητές πιστεύουν πως εδώ βρισκόταν η αρχαία Ευπορία, γνωστή από τον Πτολεμαίο και τα ρωμαϊκά οδοιπορικά. Το όνομα ταιριάζει με τη θέση: κοντά σε εύκολο πέρασμα του Στρυμόνα – εύ-πορος, δηλαδή «εύκολο πέρασμα». Ο τόπος λειτουργούσε σαν κλειδί για τη διάβαση προς τη βόρεια πεδιάδα.
Σήμερα, ο λόφος δεν είναι οργανωμένος αρχαιολογικός χώρος, αλλά σώζονται τμήματα τειχών και δομών. Η βλάστηση είναι χαμηλή· ανάμεσα στα θυμάρια και τα χορτάρια ξεπροβάλλουν πέτρες που κάποτε ήταν τείχη. Από την κορυφή, η θέα προς τον κάμπο και τα Κρούσια είναι αποζημίωση από μόνη της.
Το χωριό και το παλιό Καλόκαστρο
Το νεότερο χωριό αναπτύχθηκε στην πεδινή θέση. Στα χρόνια της οθωμανικής περιόδου λεγόταν Σαλτικλή και υπαγόταν σε γειτονική κοινότητα, μέχρι που το 1927 απέκτησε το σημερινό του όνομα, συνδέοντας επίσημα την καθημερινή ζωή με το κάστρο που δεσπόζει από πάνω.
Κάποτε υπήρχε και παλιό Καλόκαστρο, ψηλότερα προς τα ορεινά, περίπου 5 χλμ. από τον σημερινό οικισμό. Σήμερα σώζονται μόνο ερειπωμένα κτίσματα και τοίχοι – ένας «οικισμός-φάντασμα», ίχνος μιας εποχής που οι άνθρωποι ζούσαν πιο ψηλά, μακριά από τα έλη και πιο δύσκολα προσβάσιμοι. Με την πάροδο του χρόνου, με την καταπολέμηση της ελονοσίας και τη βελτίωση των δρόμων, οι κάτοικοι κατέβηκαν στον κάμπο, πιο κοντά στα χωράφια τους.
Ο πληθυσμός ποτέ δεν ήταν μεγάλος· μερικές εκατοντάδες άνθρωποι το πολύ, αγρότες κυρίως, με λίγες προσφυγικές οικογένειες να προσθέτουν τον δικό τους τόνο σε ήθη και έθιμα.
Ζωντανές παραδόσεις
Η ζωή στο Καλόκαστρο ακολουθεί τον ρυθμό της Βισαλτίας και του Στρυμόνα:
χωράφια, καλλιέργειες, εποχικές δουλειές, πανηγύρια.
Ιδιαίτερη θέση έχει το πανηγύρι του Προφήτη Ηλία, στο εξωκλήσι κοντά στον αρχαιολογικό χώρο. Κάθε χρόνο, οι παλιοί και οι νεότεροι συναντιούνται, ανάβουν κεριά, στήνουν χορό με μακεδονίτικα τραγούδια και ζωντανεύουν μια συνέχεια που πάει από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα, χωρίς να κόβεται.
Για τον ταξιδιώτη – τι να κάνεις
Αν βάλεις το Καλόκαστρο στη διαδρομή σου, αξίζει να το δεις σαν μια ημερήσια εμπειρία μνήμης και τοπίου:
Στάση στο μνημείο της εκτέλεσης (1941): Λίγα λεπτά σιωπής στην πλατεία, ένα «αιωνία η μνήμη», κι αφήνεις τον τόπο να σου μιλήσει μόνος του.
Επίσκεψη στο Βρετανικό Κοιμητήριο Στρυμώνα: Κατηφορίζοντας προς τον κάμπο, κάνε στάση στο στρατιωτικό νεκροταφείο. Οι λευκές στήλες, τα ονόματα νέων από μακρινές χώρες, η φροντισμένη ησυχία του χώρου, δημιουργούν ένα άλλο είδος συγκίνησης. Είναι μια διαφορετική όψη της Ιστορίας, που σπάνια τη σκεφτόμαστε όταν μιλάμε για τον Μακεδονικό χώρο.
Ανάβαση προς το κάστρο: Φόρα καλό παπούτσι, πάρε νερό και προτίμησε πρωί ή απόγευμα – όχι μεσημέρι Αυγούστου. Η ανάβαση δεν είναι αλπική, αλλά θέλει λίγη προσοχή. Πάνω, θα νιώσεις ότι πατάς σε πέτρες που σηκώνουν πάνω τους αιώνες.
Καφές ή ποτό στο χωριό: Κάτσε στην πλατεία. Αν σταθείς τυχερός, κάποιος παλιός θα σου μιλήσει για το ’41, για τα χρόνια της φτώχειας, για το πώς ήταν «παλιά στο κάστρο». Αυτές οι αφηγήσεις αξίζουν όσο ένα ολόκληρο ιστορικό βιβλίο.
Για ποιον είναι το Καλόκαστρο
Το Καλόκαστρο είναι ιδανικό για:
όσους αγαπούν ιστορικό–μνημονικό τουρισμό,
όσους θέλουν το κλασικό τρίπτυχο χωριό – κάμπος – λόφος,
όσους προτιμούν τόπους που δεν έχουν «γυαλιστεί» τουριστικά, αλλά κρατούν τον χαρακτήρα τους.
Εδώ δεν θα βρεις οργανωμένα μουσεία και μεγάλες ταμπέλες. Θα βρεις όμως:
ένα κάστρο που κοιτάει αιώνες πίσω, μια πλατεία που κρατάει το 1941, ένα βρετανικό κοιμητήριο στον κάμπο, και έναν τόπο που μαθαίνει στον ταξιδιώτη ότι η Ιστορία δεν είναι μόνο στα μνημεία, αλλά και στον αέρα που αναπνέεις.
